بصره : قصبه‌اى ثروتمند است ، مسلمانان آن را بروزگار عمر ساختند . أو به فرماندارش نوشت : شهري براي مسلمانان در ميان فارس وعربستان ، در مرز عراق ، لب درياى چين بساز ! پس چون بر جاى بصره هماهنگ شدند ، عربها در آن فرود آمدند ، نبينى كه امروز هم ناحيه‌ها جدا دارد ؟ سپس عتبه پسر غزوان آن را مركز ساخت . مانند طيلسانى است . از دجله دو نهر بسوى آن كشيده‌اند : نهر ابلّه ونهر معقل وچون جمع شوند بصره را سيراب كنند . شاخه‌هائى نيز بسوى آبادان وناحيت مدار دارد . درازاى شهر كنار نهر است ، وخانه‌ها در سمت بيابان ساخته شده است . شهر در اين سمت يك دروازه دارد . از اين دروازه تا كنار نهر نزديك به سه ميل است . سه مسجد جامع دارد ، يكى از آنها دلگشا وبزرگ وآباد در بازار است وبا ستونهاى سفيد شده . در عراق مانند ندارد ، ديگرى در سمت دروازهء باديه است واين كهن‌تر است . سومين مسجد جامع در آن سوى شهر است . شهر داراى سه بازار است : قطع الكلا در كنار نهر ، بازار بزرگ ، باب الجامع ، همهء اين بازارها زيبايند . من اين شهر را ، از نرمش وبسيارى نيكوكارانش بيش از بغداد مىپسندم . هنگامى در مجلس گروهى از فقيهان وپيران بغداد [ نزد أبو جعفر زمام ] دربارهء بغداد وبصره گفتگو بود كه * اگر ساختمانهاى بغداد گردآورده شود وويرانه‌ها را جدا كنند ، از بصره بزرگتر نخواهد بود . سمت بيابانى بصره ويران شده است . نام بصره بمعنى سنگ سياه است ، سنگهائى كه كشتىها را از يمن بدانها سنگين مىكردند ودر اينجا تخليه كرده بار مىگرفتند . وبرخى